Hội chứng nhiễm sắc thể X dễ gãy là gì?

Hội chứng Fragile X (bệnh di truyền) là dạng phổ biến nhất của chậm phát triển tâm thần di truyền ở nam giới và cũng là một nguyên nhân quan trọng của chậm phát triển tâm thần ở phụ nữ. Bệnh ảnh hưởng đến khoảng 1 trong 4.000 nam giới và 1 trong 8.000 phụ nữ và xảy ra trong tất cả các nhóm chủng tộc và sắc tộc.

Gần như tất cả các trường hợp hội chứng X dễ gãy là do một sự thay đổi (đột biến) trong các gen FMR, nơi một đoạn ADN được gọi là bộ ba lặp lại CGG được mở rộng. Thông thường, đoạn ADN này được lặp đi lặp lại từ 5 đến 40 lần. Tuy nhiên ở những người bị hội chứng nhiễm sắc thể X dễ gãy, phân khúc CGG được lặp đi lặp lại hơn 200 lần. Các bất thường mở rộng CGG phân khúc bất hoạt (im lặng) gen FMR1, ngăn cản các gen sản xuất một loại protein được gọi là protein X chậm phát triển tâm thần. Mất protein, điều này dẫn đến các dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng nhiễm sắc thể X dễ gãy. Cả nam và nữ đều có thể bị ảnh hưởng, nhưng vì người nam chỉ có một nhiễm sắc thể X, một nhiễm sắc thể X dễ gãy duy nhất có khả năng ảnh hưởng đến họ nặng nề hơn.

fragile X syndromeCác triệu chứng của hội chứng X dễ gãy là gì?

Một cậu bé người có đột biến FMR1 sẽ có hội chứng X dễ gãy và sẽ chậm phát triển tinh thần ở mức độ vừa. Họ xuất hiện với khuôn mặt đặc biệt, đặc trưng bởi kích thước đầu lớn, một khuôn mặt dài, trán dồ, cằm và tai nhô ra . Ngoài ra nam giới có hội chứng X dễ gãy có khớp lỏng lẻo và tinh hoàn lớn (sau tuổi dậy thì) .

Người nan bị ảnh hưởng có thể về hành vi như hiếu động thái quá, tay vỗ, tay cắn, nóng giận và bệnh tự kỷ. Các hành vi khác ở các bé trai sau khi họ đã đạt đến tuổi dậy thì bao gồm giao tiếp bằng mắt kém, nói dai dẳng, các vấn đề trong kiểm soát xung động và dễ bị phân tâm. Vấn đề vật lý đã được nhìn thấy bao gồm các vấn đề về mắt, chỉnh hình, tim và da.

Những cô gái có đột biến FMR1 chậm phát triển tinh thần nhẹ.

Các thành viên trong gia đình những người có lặp đi lặp lại ít hơn trong các gen FMR1 có thể không có thiểu năng trí tuệ, nhưng có thể có các vấn đề khác. Phụ nữ có thay đổi ít nghiêm trọng, có thể có thời kỳ mãn kinh sớm hoặc khó mang thai .

Cả người nam và phụ nữ có thể có vấn đề với chấn động và phối hợp kém .

Tiền đột biến hội chứng nhiễm sắc thể X dễ gãy có ý nghĩa gì?

Người với khoảng 55 tới 200 lần lặp lại trình tự CGG được coi là có tiền đột biến FMR1 (sự biến đổi trung gian của gen). Ở phụ nữ, tiền đột biến có khả năng mở rộng hơn 200 lần lặp lại trên những tế bào phát triển thành trứng. Điều này có nghĩa những người phụ nữ với tiền đột biến FMR1 có rủi ro cao sinh ra đứa bé với hội trứng nhiễm sắc thể X dễ gãy. Trái lại, tiền đột biến với CGG lặp lại ở người nam vẫn giữ nguyên hoặc ngắn hơn như khi truyền cho thế hệ kế tiếp.

Người nam và phụ nữ có tiền đột biến nhiễm sắc thể X dễ gãy có trí tuệ và diện mạo bình thường. Một vài trường hợp với tiền đột biến có triệu chứng về tâm thần nhạy cảm hay trong hành vi, như là khó khăn trong việc học tập hay mối lo lắng thuộc về xã hội. Những trường hợp này vẫn có thể kết hôn và có con.

Người nam và phụ nữ có tiền đột biến với 59 tới 200 bộ ba nu CGG lặp lại thường không bị ảnh hưởng và rủi ro bị hội chứng X dễ gãy liên quan chấn động/mất cân bằng nhiễm sắc thể (FXTAS)
Hội chứng FXTAS được đặc trưng bởi sự khởi phát muộn, sự chuyển động mất điều hòa của tiểu não ở những người nam có tiền đột biến. Vấn đề thuộc về thần kinh khác tìm thấy bao gồm  mất trí nhớ ngắn hạn, thiếu hụt chức năng liên quan, sự suy sụp liên quan đến nhận thức, bệnh parkinson, bệnh thân kinh ngoại vi, yếu cơ gần các chi và rối loạn chức năng thần kinh tự động.

Mức độ mà triệu chứng lâm sàng của X dễ gãy xuất hiện có liên quan đến độ tuổi; triệu chứng được nhìn thấy trong 17 % nam giới tuổi từ 50-59 năm , trong 38 % nam giới tuổi từ 60-69 năm , trong 47 % nam giới ở độ tuổi 70 -79 năm , và 75 % nam giới tuổi từ 80 tuổi trở lên. Một số phụ nữ mang tiền đột biến cũng có thể phát triển chấn động và mất điều hòa .

Những người phụ nữ có tiền đột biến thường không bị ảnh hưởng , nhưng có thể có nguy cơ bị suy buồng trứng sớm và FXTAS. Sớm suy buồng trứng (POF ) được định nghĩa là sự chấm dứt của chu kỳ kinh nguyệt trước tuổi 40 năm, đã được quan sát thấy trong các thể mang gen của tiền đột biến . Một đánh giá của Sherman (2005) kết luận rằng nguy cơ POF là 21 % trong các thể mang gen tiền đột biến so với 1 % trong dân số nói chung .

Làm thế nào chẩn đoán hội chứng X dễ gãy?

Có rất ít dấu hiệu bên ngoài của hội chứng X dễ gảy ở trẻ sơ sinh, nhưng có một dấu hiệu là có khuynh hướng chu vi vòng đầu lớn. Một nhà di truyền học có kinh nghiệm có thể lưu ý sự khác biệt tinh tế trong các đặc điểm trên khuôn mặt. Chậm phát triển tâm thần là dấu hiệu của tình trạng này và ở phụ nữ, điều này có thể là một dấu hiệu của hội chứng.

Một xét nghiệm di truyền (xet nghiem ADN) cụ thể (phản ứng chuỗi polymerase [PCR]) bây giờ có thể được thực hiện để chẩn đoán hội chứng X dễ gãy. Xét nghiệm này sẽ cho một đột biến nhân bản (được gọi là một sự lặp lại bộ ba) trong các gen FMR1.

Vì thế hiện nay, MEDIC & viện xét nghiệm di truyền CHÂU ÂU, GENYCA thực hiện xét nghiệm ADN (xet nghiem ADN) để tìm ra đột biến trong gen FMR1 để chẩn đoán hội chứng X dễ gãy.

Hội chứng X dễ gãy được điều trị như thế nào?

Hỗ trợ điều trị cho trẻ em bị hội chứng X dễ gãy bao gồm:

Giáo dục đặc biệt và phòng ngừa trước bao gồm tránh kích thích quá mức để giảm các vấn đề về hành vi.

Thuốc để phòng ngừa các vấn đề về hành vi, mặc dù không có thuốc đặc biệt đã được chứng minh là có lợi.

Can thiệp sớm, giáo dục đặc biệt và đào tạo nghề.

Nhìn, nghe, vấn đề về mô liên kết và các vấn đề tim hiện nay được điều trị theo cách thông thường.

fragile X syndrome pedigreeHội chứng X dễ gãy có di truyền không?

Hội chứng này là do di truyền trong một mô hình di truyền liên kết với X. Một điều kiện được coi là liên kết với X nếu gen đột biến gây ra rối loạn này nằm trên nhiễm sắc thể X, một trong hai nhiễm sắc thể giới tính. Di truyền là chiếm ưu thế nếu một bản sao của gen đột biến trong mỗi tế bào là đủ để gây ra hội chứng này. Trong hầu hết các trường hợp, nam giới có các triệu chứng nghiêm trọng hơn về sự rối loạn so với phụ nữ. Một đặc điểm nổi bật của di truyền liên kết với X là bố không thể di truyền những đặc điểm liên kết với X cho các con trai của họ.

 Nguồn: National Human Genome Research Institute